Fotogravure
in metaal
Inleiding
De principes van de fotogravure zijn in een eerder hoofdstuk besproken. Hier zullen we gebruik maken van zgn. "fotolak”, een voor UV-licht gevoelige lak die op metaal kan worden verneveld. Dit levert de mogelijkheid op om fotorealistische voorstellingen van gerasterde foto's op zilver, koper en andere metalen aan te brengen. Daarnaast kan met zwarte vlakken en lijnen worden gewerkt, hetgeen zich meer leent voor emailleerwerk. Gebruik salpeterzuur of ferrinitraat voor het etsen van zilver, en ferrichloride (ijzertrichloride) voor het etsen in koper. De techniek van het rasteren van foto's en het per computer bewerken hiervan tot zwart-wit of lijnwerk is in een vorig hoofdstuk besproken. Alvorens met zilver aan de gang te gaan is het verstandig eerst te oefenen met plaatjes koper.
Gebruikte materialen
- Computer
- Grafische programma's: CorelDraw® of Adobe® Illustrator®, Adobe® Photoshop®
- Epson Stylus Color 800 printer
- Océ InkJet Overheadfilm IJ130 (Art. 99896154)
- UV belichtingskastje of UV lamp
- Fotolak (Positiv 20 Photocopying Paint)
- Ontwikkelaar (Seno 4007 Universalentwickler)
- Rubber handschoenen, fles van 1 liter voor ontwikkelaar
- Etsvloeistof (ferrichloride, FeCl3, opgelost in voorraadfles van ½ liter of minder)
- Zilveren plaat
- Grotere plastic bak, klein bakje voor het ontwikkelen en etsen, ontwikkeltang
- Afwasmiddel, ammoniak
- Nagellak of was of hars, aceton.
Vereiste vaardigheden
Eventueel omgaan met computers en grafische programma's.
Aanbrengen fotolak
- Kies een zilveren of koperen plaatje van ongeveer de gewenste grootte.
- Maak het zorgvuldig glad, vrij van krassen en vetvrij. Dit laatste kan worden bereikt door wassen in warm water met afwasmiddel en wat ammoniak. Droog het met een schone doek en raak het oppervlak daarna niet meer met de handen aan. Koper dient eerst goed te worden geschuurd met een hard sponsje (Scotch Brite bijv.) en een vloeibaar schuurmiddel. Een goede controle op het vetvrij zijn van koper is dat water ook aan de randen aan het metaal blijft hechten. Lik evt. het plaatje voordat u verder gaat, want dat ontvet uitstekend.
- Werk in een goed geventileerde, stofvrije omgeving. Leg het stukje zilver op bijv. een krant uitgespreid op een tafel. Schud de spuitbus zachtjes voor gebruik, en spuit vanaf ongeveer 20 cm een dun maar geheel dekkend laagje lak op het zilveren plaatje. Doe dit - in een goed geventileerde ruimte - nooit in de nabijheid van vuur (niet roken, bijv.) of open vlam want het materiaal is uiterst brandbaar.
- Leg het plaatje op een stofvrije plaats en laat het bij kamertemperatuur een dag drogen. Men kan ook in een oven bij circa 80 °C in een uur het materiaal drogen.
Belichten
Voor het belichten is, naast een van fotolak voorzien plaatje, een negatief op zeer transparant materiaal nodig. Zelf maken we gebruik van per computer gegenereerde plaatjes, die op overhead film worden afgedrukt. Het aanmaken hiervan is in een vorig hoofdstuk besproken.
Belichte fotolak lost bij het ontwikkelen op. Delen die u in het zilver (of ander metaal) wilt etsen en die dus verdiept komen te liggen, dient u op de overhead film dus in wit aan te geven, wat niet moet worden uitgebeten moet zwart zijn op de film.
- Leg het plaatje zilver of koper in de slede en de inktkant van de film er vlak boven op. Controleer zorgvuldig dat er goed contact is tussen foto-emulsie en film.
- De belichtingstijd moet experimenteel worden bepaald, is nl. afhankelijk van de sterkte van de UV lamp, de afstand tussen lamp en lichtgevoelige laag, de dikte van de lichtgevoelige laag, de dikte van het glas van de slede, etc. In ons kastje kwamen we met 3-4 min. belichtingstijd goed uit. Maak de eerste keer een belichtingsproef: dek 1/3 van het negatief af met zwart papier, belicht 2 seconden, leg het papier 1/3 lager en belicht nog eens 2 seconden, verwijder het papier en belicht 3 seconden. U hebt nu een plaatje met 3, 5 en 7 s belichtingstijd.
Ontwikkelen
Gebruik rubber handschoenen bij het omgaan met ontwikkelaar en etsvloeistof. Lees de veiligheidvoorschriften op de verpakking, vermijd contact met de huid en zeker ook met de ogen. Houd de korrels en oplossingen buiten het bereik van kinderen.
- Maak 1 liter ontwikkelaar aan door de inhoud van 1 zakje ontwikkelkorrels onder roeren in 1 liter water van 50 °C op te lossen. U kunt ook 7 gram NaOH (natronloog) toevoegen aan 1 liter water.
- Berg de vloeistof in luchtdicht afgesloten flessen op.
- Leg het zilver in een ontwikkelbakje (bescherm de ondergrond door deze in een grotere bak te plaatsen) en vul met voldoende ontwikkelaar om het plaatje ruim te bedekken. Kiep het bakje regelmatig en stop de ontwikkeling als op de belichte plaatsen de foto-emulsie geheel is opgelost.
Gaat het hele proces te snel en lost het onbelichte deel ook snel op, dan is er overbelicht. Het is mogelijk dat de sterkte van de ontwikkelaar moet worden aangepast als u wat langer dan 2 minuten wilt belichten: verdun dan de ontwikkelaar. In circa 5 minuten kan het hele ontwikkelproces worden afgewikkeld en is er voldoende rust om op tijd in te grijpen.
Voor inspectie kan met een ontwikkeltangetje, zoals gebruikt door fotografen, tussentijds het plaatje uit de ontwikkelaar worden gehaald en onder de kraan worden afgespoeld.
- Spoel uiteindelijk het plaatje grondig onder lopend water af om alle ontwikkelvloeistof te verwijderen.
- Giet de ontwikkelaar terug in de voorraadfles of in een afvalfles (in te leveren als chemisch afval).
- Reinig bakjes en handschoenen grondig onder stromend water.
Etsen
Eerst moet een voorraadoplossing worden aangemaakt. Werk bij alle hier onder genoemde handelingen met rubber handschoenen aan. Lees de veiligheidsvoorschriften op de verpakking.
Koper kan worden geëtst met salpeterzuur of met ferrichloride. Met salpeterzuur gaat het etsen veel sneller; een bezwaar is echter dat dit in alle richtingen sneller gaat, dus niet alleen in de diepte maar ook opzij, waardoor onder de aangegeven contouren wordt geëtst ('onderetsen'). Ferrichloride etst verticaler in koper en leidt dus tot minder onderetsing. Gebruik salpeterzuur voor het etsen van zilver. Zij die het gebruik van chemicaliën willen vermijden kunnen galvanisch (= electrolytisch) etsen.
- Maak een oplossing aan van 1 deel ferrichloride op 4 delen water. Berg deze op een in goed af te sluiten en veilig op te bergen fles. Voeg de ferrichloride toe aan het water, niet andersom.
- Dek alle delen van het metaal dat niet in contact mag komen met de etsvloeistof af met nagellak of met een hars, zoals deze door kunstenaars bij het etsen wordt gebruikt (verkrijgbaar bij winkels die handelen in benodigdheden voor hobby, kunst- of tekenmaterialen). De hars of was wordt met een kwastje aangebracht, of in korrels gestrooid en via verwarmen aan het oppervlak gehecht, of harde was wordt op het materiaal gewreven en door verwarmen gehecht. Gebruik voor het etsen van zilver ferrinitraat.
- Leg het koper in een klein bakje (dat in een grotere bak staat) en overgiet het met etsvloeistof, zodat het ruim bedekt wordt. Werk met rubber handschoenen aan.
- Kiep geregeld het bakje voor verversing van de etsvloeistof aan het metaaloppervlak. Voor inspectie kan met een ontwikkeltangetje het plaatje uit de ontwikkelaar worden gehaald en onder de kraan worden afgespoeld. Voel met een nagel of al voldoende diep is geëtst; de etstijd bedraagt 2-4 uur. Als te lang wordt doorgegaan gaat de etsvloeistof onder de randen van de fotolak doorbijten.
- Spoel uiteindelijk het plaatje grondig onder lopend water af om alle etsvloeistof te verwijderen.
- Giet de etsvloeistof terug in de voorraadfles of in een afvalfles (in te leveren als chemisch afval).
- De resterende fotolak kan worden verwijderd met aceton, maar ook door het zilver opnieuw voldoende lang in ontwikkelaar te leggen.
- Reinig bakjes en handschoenen grondig met stromend water.